دانلود رایگان بررسی هنر فلزکاری در ایران و آشنایی با هنرمندان زن فلزکاری در تهران – به همراه گزارش کار عملی

    —         —    

ارتباط با ما     —     لیست پایان‌نامه‌ها

... دانلود ...

توجه : این فایل به صورت فایل ورد (Word) ارائه میگردد و قابل تغییر می باشد


بخشی از متن دانلود رایگان بررسی هنر فلزکاری در ایران و آشنایی با هنرمندان زن فلزکاری در تهران – به همراه گزارش کار عملی :

فصل اول : آشنائی مختصری با هنر فلزکاری

فصل دوم : معرفی و آشنایی با بانوان قلمزن شهر تهران

کار عملی

فصل اول : آشنائی مختصری با هنر فلزکاری

1 1 هنر فلزکاری عصر ساسانی

با توجه به سوابق هنری مردم ایران فلزکاری از اهمیت فراوانی برخوردار بوده و همواره چه قبل و چه بعد از اسلام جنبه کاربردی و هنری خود را حفظ کرده است.

در زمان ساسانیان از فلزات برای ساخت مصارف مختلفی از قبیل: جنگ افزار – زین افزار – ابزار خانگی و ظروف تجملی کمک گرفته می شد.

«اگر فلزهای مورد استفاده در این عهد را به سه گروه عمده آهن و برنز و (طلا و نقره) طبقه بندی می کنیم در میان آنها صنعت نقره کاری از اعتبار و منزلت بسیار بالایی برخوردار است.

ظروف ایجاد شده علاوه بر جنبه مصرفی، دارای تزئیناتی نیز می بوده که بر زیبایی فرم ظرفها می افزودند و در واقع به دو نوع تزئینی برمی خوریم. تزئینات برخی از این ظروف ساده و فقط به آرایش لبه آن اکتفا شده و صنعت گر استادی خود را در ساختن شکل و فرم آن بکار برده است و در برخی دیگر موضوعاتی از قبیل صحنه های شکارشاهی به تخت نشستن پادشاه ، مراسم مذهبی و گلها و پرندگان و رامشگران را به تصویر کشیده است.»

«هنرمندان ساسانی صحنه های شکار جانورانی مانند شیر، گراز، گربه و ببر و گوزن و غیره را در فضای تنگ و فشرده ترسیم کرده اند که در آنها شاه تاج شاهی را بر سر و جامه مخمل مزین به جواهر بر تن و سلاح زرین بر دست، حیوانات را پیاده یا سواره تعقیب می کند، در این تصاویر هنرمندان دلیری و قدرت شاهن این سلسله را به بیننده القا کرده اند.»

کشتن جانوران مهیب به دست «قهرمان شاه» در هنر خاور نزدیک، باستانی و تاریخی دیرین سال داشته است و این مضمون در دوره ساسانی نیز مردم پسند و رای مانده و نقشش در دیوار نگاره ها و گچبری ها و کلا در تزئینات دست ساخته های ساسانی، مخصوصا مشهورترین آنها یعنی ظروف سمین ممتاز به کار رفته است.

هنرمندان ساسانی برای ساخت ظروفشان بندرت از طلا و اغلب از نقره استفاده می کردند و نمونه هایی برای تمام طبقات اجتماعی بوجود آورده اند و مردم نیز آنها را تقلید می کردند.

شکلهای این ظروف سمین متناسب با شکوه دربار ساسانی است. این ظروف شامل: قابها، کاسه ها، جامهای گرد یا زورقی شکل با لبه های صاف یا دالبردار، تنگ ها و ابریق هاست. و علاوه بر کاسه و پیاله و بشقاب، اشیای دیگری مانند گلدان، مجسمه های جانوران، سر جانوران و سایر لوازم تزئینی نیز از ورقه نقره ساخته می شد.

روش ساخت اینها (بویژه در سده های سوم و چهارم که دوره رونق آنهاست) چنین بود که هر یک از عناصر تزئینی یک اثر هنری بطور جداگانه ساخته می شد و سپس آنها را پس از مطلا کردن بر روی شی مورد نظر جوش می دادند. این روش که در یونان و روم ناشناخته بود روشی کاملا ایرانی است و کهن ترین نمونه شناخته شده این نوع ظروف، «قاب زیویه» است. در برخی از اشیاء ابتدا آنها را برجسته کاری کرده و سپس حکاکی کرده اند، در این موارد با برگ نازکی از نقره پست و بلندی های شیئی را پوشانده و آنرا دارای طلا مضاعف کرده اند. برخی دیگر از ظروف ریخته گری و قالب ریزی شده اند و در آثار متأخر تمام تزئینات ظرف فقط کنده گری شده است.

«نقش اصلی در این ظروف تصویر شاه است. جام ساسانی مانند نقش برجسته خاصیت نمایشی دارد و چون در کارگاههای کاخ ساخته می شود از اینرو شکوه پادشاه را تجلیل می کند.»

«همانطور که ذکر شد زیباترین قطعات از لحاظ فن در قرون 3 و 4 میلادی بوجود آمده اند و کارهای بعدی غالبا جز استنتاخ کارهای سابق چیزی محسوب نمی شود.»

نقره کاری آغازین ساسانیان عمدتاً عبارت بود از ساختن کاسه ای ساده با کنده کاری یا قلمزنی که تصویر سر و گردن مالک آن در وسط آن بود.

«امروز فقط تعدادی در حدود صدها قاب و جام در دست است که بیشتر آنها از کشفیات اتفاقی در روسیه شرقی یا در اورال بدست آمده است. این مجموعه در موزه ارمیتاژ نگاهداری می شود. نمونه های کمیابی هم در مجموعه های مختلف اروپا و آمریکا است که بصورت پراکنده هستند.

به تازگی موزه تهران دارای چند نمونه پر ارزش شده است که در ایران یافت شده اند.»

و در آخر لازم به ذکر است که نه تنها پادشاهان ساسانی از این ظروف سیمین استفاده می کردند بلکه آن ها را به عنوان کالایی مرغوب و هدیه ای مناسب به پادشاهان و فرمانروایان همزمان خود هدیه می کردند و یا به عنوان کالایی مردم پسند به بازارهای دور افتاده برای تجارت می فرستادند. یاد کرد، و پررونق ترین دوره این مبادلات در دوران سلطنت خسرو اول و خسرو دوم (قرون 6 و 7 م.) است.

2 1 قلمزنی محصولات مس و برنج

یكی از ظرایف صنایع دستی ایران، قلمزنی بر روی انواع فلزات و آلیاژهاست كه سابقه‌یی بسیار طولانی دارد.

قلمزنی هنر نقر (كندن) نقوش بر اشیاء فلزی است. این هنر در كشورمان همواره با استیل ایرانی ملازمت داشته و نقوش آن، گل و بته‌های ایرانی بوده است. در نقر فلز، معمولاً منقاش قلمزن، تراشه‌های فلزی یا ناهمواری‌هایی در حدود خطوط شكاف‌ها باقی می‌گذارد و استاد قلمزن یعنی صنعتگری كه كارا و قلمزن است، در پایان كار، این تراشه‌ها را با كاغذ سمباده پاك می‌كند و خطوط را هموار می‌سازد. به هر حال قلمزنی هنری است كه طی آن هنرمند قلمزن، نقوش اصیل و سنتی را با ابزار و وسایل ساده و دستی ولی با مهارت و هنرمندی، بر روی شیء مورد نظر نقر می‌كند.

در گذشته هنرمندان این رشته در زمینه‌ی ساخت و پرداخت انواع ظروف و آثار دیگری از فلزات و آلیاژهای مختلف فعالیت داشتند و بر روی طلا و نقره نیز به قلمزنی می‌پرداختند. ولی در حال حاضر، كار این گروه بیشتر به نقش نشاندن بر روی مس و برنج و آلیاژهای مختلف و ندرتاً به قلمزنی بر روی نقره محدود می‌شود. همچنین در گذشته هنرمندان این رشته اشیاء و آثار و محصولاتی را كه به قلمزنی روی آن می‌پرداختند خودشان تهیه می‌كردند در حالیكه هم اینك این كار توسط كارگاههای ساخت انجام می‌شود و كمتر اتفاق می‌افتد كه صنعتگر قلمزنی، خودكار ساخت شیء را نیز انجام دهد.

برای قلمزنی ابتدا پشت سطح شیء یا اثری را كه قرار است قلمزنی كنند، باز می‌پوشانند تا ظرف خالی طی مرحله‌ی قلمزنی بر اثر ضربات چكش و فشار قلم، تاب برنداشته و هم از سر و صدای زیاد جلوگیری شود. برای این عمل یعنی قیراندود كردن پشت كار، قیر جامد را در دستگاه ذوب قیر، ذوب می‌كنند. سپس قیر ذوب شده به صورت لایه به لایه روی محل مورد نظر می‌كشند تا قشر نسبتاً ضخیمی تشكیل گردد پس از سرد شدن ظرف، با كشیدن دوغاب سفیدی، محل مورد قلمزنی را جهت طراحی آماده می‌كنند. دوغاب مذكور صرفاً برای بهتر نمایان شدن خطوط طراحی می‌باشد كه به وسیله‌ی مداد كشیده می‌شود.

طراحی طرح‌های ظروف قلمزنی كه اكثراً از طرح‌های سنتی الهام می‌گیرد به چند طریق به مرحله‌ی اجرا گذاشته می‌شود:

1. رسم طرح توسط شخص قلمزنی كه در طراحی نیز مهارت دارد مستقیماً روی سطح مورد نظر.

2. رسم طرح بر روی كاغذ، و سوزنی نمودن خطوط اصلی، سپس به وسیله‌ی كوبیدن سمبه (پارچه‌ای كه درون آن را از گرد زغال یا جوهر پر نموده‌اند) بر روی كاغذ، اثر قسمت‌های سوراخ شده را بر روی سطح كار،‌ایجاد و سپس شروع به قلمزنی می‌نمایند.

در حال حاضر در اصفهان یعنی مهمترین مركز ساخت و قلمزنی مس و برنج، حدود 81% از قلمزنان خود طراح و اجراكننده می‌باشند. حدود 7% از طرح‌های دیگران استفاده نموده و طرحهای خریداری شده را كه بر روی كاغذ كشیده شده مورد استفاده قرار داده و كپی كاری می‌كنند. 12% دیگر نیز صرفاً به خرده‌كاری می‌پردازند.

زمانی كه طر‌حها و نقوش روی كار پیاده شدند، به وسیله‌ی ابزاری به نام نیم بر یا قلم خطوط اصلی را كنده‌كاری می‌كنند. آنگاه زمینه‌های كار را به وسیله‌ی ابزارهای مختلف كه انواع گوناگون قلم فلزی می‌باشد، نقش می‌زنند و به اصطلاح پُر می‌كنند. سپس نوبت روسازی است كه در این مرحله روی طرح‌ها را با قلمهایی كه بر سر آنها نقش مایه‌های مختلفی حك شده است، تزیین می‌نمایند. قلمهای این مرحله عبارتند از: حصیری، قلم‌گیری، گرسواد، سمبه، یك تو، نیم ور، كلفتی، كف تخت و … كه این نامگذاری‌ها متناسب با نقشهای حك شده بر سر هر كدام می‌باشد. قلمهایی كه در زمینه‌سازی به كار می‌روند، عبارتند از: شوته، گرسوم، تك، یك تو.

قلمزنی به شیوه‌های مختلفی انجام می‌شود در صورتی كه فقط گود كردن خطوط، مورد نظر صنعتگر باشد، كار تقریباً ساده است. چه آن كه این كار به سادگی قابل انجام بوده و وی می‌تواند به كمك ضرباتی كه بر خطوط وارد می‌آورد، به آنها حالت فرورفتگی بدهد ولی در اكثر موارد، قلمزنی بر روی فلز به طور برجسته انجام می‌شود یا تركیبی از نقوش برجسته و فرورفته است كه در این صورت می‌بایست قسمت‌های متن طرح با كمك ابزاری خاص كوبیده و گود شود تا خطوط برجسته بماند و خودشان را نشان بدهند. گاهی نیز استادكار مربوطه ناچار است برای تكمیل كار از دو سوی محصول به قلمزنی بپردازد. كه در این صورت بعد از اتمام قلمزنی یك روی محصول، قیر آن را پاك كرده و روی دیگرش را در قیر قرار می‌دهد و عمل قلمزنی را به انجام می‌رساند. بدیهی است كه در شرایطی كه فرضاً قلمزنی بر روی شیء هموار (نظیر سینی، بشقاب، كاسه و …) مورد نظر باشد، این كار به سهولت امكان‌پذیر بوده و صنعتگر مشكلی نخواهد داشت. ولی چنانچه شیئی كه قلمزنی بر روی آن انجام می‌شود، دارای حالت كروی یا بسته باشد (نظیر تنگ‌های دهان تنگ، گلدان و …)، صنعتگران معمولاً قسمتی را كه باید برجسته نمایانده شود، به طور مجزا ساخته و آن را به گونه‌ای كاملاً ظریف روی كار لحیم می‌كنند. قسمتی كه به طور افزوده بر روی محصول قرار می‌گیرد، برای آن كه از زیبایی فراورده نكاهد، معمولاً با نقوش فرورفته‌ای كه لبه‌ی آن را با سطح محصول پیوند می‌دهد، محاط می‌شود. گاهی نیز هنرمند قلمزن برحسب ضرورت بنا به ذوق و سلیقه‌ی خود به مشبك‌كاری، ترصیع و طلاكوبی محصول می‌پردازد.

نقوشی كه امروزه مورد استفاده‌ی قلمزنان قرار می‌گیرد،‌بسیار متنوع بوده و متداولترین آنها عبارتند از: مشبك (كه خود نوعی از قلمزنی می‌باشد)، اسلیمی، ختایی، گل و بوته‌ی شاه عباسی، مسجد شیخ لطف‌اله منبت، اشكال حیوانی، شكار و … كه در واقع این طرح‌ها از نگاره‌های عامیانه یا سنتی الهام و مایه گرفته است.

در مرحله‌ی قلمزنی از وسایلی استفاده می‌شود كه عمدتاً عبارتند از:

1. انواع قلم‌ها (كه گاه تعدادشان به 140 یا بیشتر نیز می‌رسد)

2. پرگار (در اندازه‌های مختلف)

3. چكش

4. متر

5. قیچی

6. دستگاه ذوب قیر

پس از اتمام كلیه‌ی عملیات قلمزنی قیر را به وسیله‌ی حرارت از محصول جدا كرده و باقیمانده‌ی آن بر بدنه‌ی ظرف را نیز توسط نفت پاك می‌كنند. سپس ظرف جهت هموار كردن یا صاف كاری و در صورتی كه قطعات جداگانه‌یی داشته باشد، به منظور سوار كردن قطعات و لحیم‌كاری، به كارگاه صنعتگر سازنده برده می‌شود. البته لحیم‌كاری در این مرحله توسط آلیاژ قلع صورت می‌گیرد تا قسمت لحیم شده همرنگ زمینه‌ی ظرف باشد و صاف‌كاری نیز توسط چكش چوبی یا چكشی كه بر سر آن چرم قرار داده شده (جهت صاف كردن و هموار كردن ظرف كه در هنگام قلمزنی تاب برداشته، فرورفتگی و برآمدگی پیدا كرده) انجام می‌پذیرد. پس از صافكاری و چسباندن قطعات، ظرف جهت پرداخت شدن به كارگاه پرداخت‌كاری برده می‌شود و به وسیله‌ی فرچه با

لینک کمکی